“Agge nou nie wit of da ge een lange ‘ij’ of een korte ‘ei’ mot schrijven dan motte ’t mar eens op z’n Chaoms zeggen”, zei onze meester. ‘Gif mijn mar ’n aaike”, zei Girtje. “Doe mijn mar ’n ijsje”, zei Fientje. De ‘Chaomse Taol’ heeft meestal een zuivere lange ‘ij’: ijsje, gij, rij, tijd, lijster, wijd en zijd. De korte ‘ei’ daarentegen wordt in Chaam ‘bij tijd en wijle’ als ‘aai’ uitgesproken: eitje ‘aaike’, kei ‘kaai’, wei ‘waai’, prei ‘praai’, hei ‘haai’, allebei ‘allebaai’.

Door Berry van Oers

‘Aai’

“In maai legt elk vogeltje ’n aai”, rijmde pa. “Ik snij mijn snijbontjes aaltij in ripkes”, demonstreerde ma. “Een heel karwaai’, volgens pa. “Fijn veur de lijn”, beweerde ma. Pa en ma leerden ons praten in onze eigen ‘Chaomse Taol’, met zijn mooie volle zuivere lange ‘ij’ en zijn platte ‘aai’. Wat was ma trots op haar nieuwe ‘spraai’ en ‘blij’ met de boterbloemen uit de ‘waai’. Ze kon heel goed ‘braaien’ en van ‘tijd tot tijd’ aten we ‘praai’. Afijn, als ma ging ‘strijken’ dan ‘schaaide’ pa er mee uit.

‘Papegei’

Hans ging in de stad naar school en leerde daar ‘stads’ praten. ‘Freet praoten’ noemden ze dat in Chaam. Als hij terug was bij ons in Chaam bleef hij ‘hoog Nederlands’ spreken alsof hij de ‘Chaomse Taol’ verleerd was. Soms sloeg Hans door en noemde hij een papegaai een ‘papegei’ en een kraai een ‘krei’. “Gao mar gaauw terug naor de stad want hier is ‘t veur jou veuls te sei”, zei Girtje dan.

‘Blaai’

Opa was geboren in de boerderij op de ‘Door’ aan het einde van de Chaamse Kleistraat. “In de Klaaistraot”, zei opa netjes op z’n Chaams. Maar zijn vader en moeder woonden toen ze trouwden in het aangrenzende Vlaamse Meerle. Hun drie oudste kinderen, Jan, Mart en Minus werden daar geboren. In Meerle was een lange ‘ij’ ook een ‘aai’. “Daor heet maain wieg gestaon”, zei Jan ‘blaai’. “Ik rook gère ’n paaip”, zei Mart. “Zolang ge mar ‘aaltaaid’ op ‘taaid’ thuis bent”, zei d’n ouwe Peer dan.

‘Pent’

Er is een scherpe grens tussen het dialect van Chaam en dat van Meerle. De mensen van het buurtschap Grazen, dat op Nederlands gebied pal tegen Meerle aan ligt, spreken dan ook net als opa het Chaamse dialect en niet het Meerlese. Een andere ‘taalgrens’ loopt er ten oosten van Chaam. In Alphen, Gilze, Riel en Goirle is er een andere tongval en uitspraak van de lange ‘ij’ dan in Chaam: pijn ‘pent’, prijs ‘prèès, wijd ‘wèèd’, kwijt ‘kwèèt’. “As ik buk heb ik pent en gij prèès”, zei Marie uit Alphen. “Gin tèèd”, zei Jan dan.

‘Wief’

Eigenlijk klonk een lange ‘ij’ van oorsprong niet als een ‘ei’ maar als een ‘ie’. In Chaam heet een ‘bij’ nog steeds een ‘bie’. Ook wijf sprak men toen uit als ‘wief’. Langzamerhand veranderde de uitspraak van ‘ie’ naar ‘ei’ en toen klonk wijf in plaats van wief voortaan als wijf. In sommige streken noemen ze een wijf nu nog altijd een wief. "Met 'n joonk wief he'j altied wat te knooi'n", zei ome Harrie uit de Achterhoek ‘altied’ wanneer hij op visite was en Chaamse ‘aaierkoeken’ mee terug nam naar zijn ‘wief’.

‘Gezijk’

Girtje vroeg aan de meester waarom we verschillende letters hebben voor precies dezelfde klank. Hij stelde voor om voortaan alleen de korte ‘ei’ te gebruiken. “Pein doet even zeer, d’n irste preis is ok veur d’n beste en de Aacht van Chaom is mee een korte ‘ei’ net zo ‘weid en zeid’ bekend als mee een lange”, legde Girtje uit. Maar toen we aan hem vroegen of een eitje wel een ‘aaike’ blijft en een ‘ijsje’ dan een ‘aaiske’ wordt, raakte Girtje de kluts ‘kweit’. Wat een ‘gezijk’!