Buurtschap Bosjannen (straten BOSlust, Sint JANstraat, maar ook Prinsenhoeflaan, Molenbaan en Pastoriehoef) in Alphen had ons uitgenodigd om de geschiedenis rondom het Pestkerkhof te vertellen vooraf hun jaarlijkse barbecue op zondag 27 september.

Heemkundekring Carel de Roy doet dit natuurlijk graag: één van de doelen van de vereniging is om belangstelling te wekken voor ons erfgoed. Het pestkerkhof aan de Boslust is een bijzonder monument; het enige in Nederland dat daadwerkelijk verwijst naar een oorspronkelijk gegraven kerkhof op de heide waar pestslachtoffers werden begraven. Eddy en Piet van de vereniging hadden het een en ander voorbereid.

Eddy vertelde over de rijke (archeologische) geschiedenis van Alphen. Blijkbaar was het altijd al goed wonen in Alphen: gelegen op een dekzandrug waar vanaf het dorp de Leije (Koekedongen) hier langs stroomt en later samenkomt met de Leije vanuit Baarle en via Riel, de Reeshof, Dongen bij Geertruidenberg de Maas instroomt. Er zijn veel archeologische vondsten uit de prehistorie. Zo publiceerde Prosper Cuypers al in 1843 over de vele (de kaart toont er zo’n 40!) grafheuvels die hij onderzocht had hier aan de Molenbaan. Het buurtschap mag ook rekenen op belangrijke gebouwen uit de (late) Middeleeuwen: Hof ter Brake (later de Prinsenhoef) van de Tempeliers en later de Johannieters. Veel grondbezitters in Alphen, maar ook in Oosterhout betaalden belasting aan hen. Die mensen moesten ook hun graan laten malen op de molen hier op de Boslust. Van die molen is pas nog een mooie tekening uit 1832 van ontdekt. Ook de abdij van Tongerlo was actief hier in dit stukje Alphen en stichtte een pastorie en een hoeve en dat brengt ons op het onderwerp van het pestkerkhof.

Vanaf midden 14e eeuw stak regelmatig een pestepidemie op. Met vele doden als gevolg, omdat men de oorzaak en behandeling niet wist. Dorpen en steden namen allerlei maatregelen, zoals wij die ook recent in de coronaperiode mee mochten maken zoals inperken van bewegingsvrijheid en beschermende maatregelen. Maar in oorlogstijd was daar niet makkelijk aan te houden. Niet toevallig waren er epidemieën in Alphen tijdens de Tachtigjarige oorlog: zo rond 1604 en vanaf 1624. Muitende soldaten maakten vanaf het kasteel van Hoogstraten de omgeving onveilig tijdens het eerste jaartal. In juli 1624 arriveerde legerleider Spinola met zijn een enorme legermacht in onze omgeving om Breda te belegeren. Al direct vanaf augustus 1624 steeg het aantal begrafenissen in Alphen. De pest teisterde de twee volgende jaren Alphen en omgeving. Zo’n 25% van de toenmalige bevolking overleefde deze pestgolf niet in Alphen volgens de begraafboeken. Tijdens de 1604 golf werden mensen nog rond de kerk begraven (dat was de plek van het kerkhof, nog tot 100 jaar geleden!). In 1625 werd echter besloten om een kerkhof te stichten op de hei voor de vele doden. Dielis van Lier ging toestemming vragen aan prins Frederik Hendrik (heer van het land van Breda). In de dorpsrekeningen wordt de voorouder van familie Vaarten genoemd die samen met zijn zoon werk aan het nieuwe kerkhof verricht en daarvoor zijn rekening indient. Laureijs Mathijszoon maakt het kruis.

Bij de dekenale visitatie van de parochie in 1628 bleek het kerkhof op de hei al niet meer in gebruik en werd zelfs al verwaarloosd.

Pastoor Binck ging eeuwen later in 1936 op zoek naar het kerkhof op de hei. Dr. Erens zal hem verschillend archiefmateriaal hebben aangedragen, waaronder de vermelding uit 1753 dat het hout van de wallen rondom het heikerkhof voor driekwart aan de pastoor behoorde. En zoals we eerder vernamen: de pastoor woonde toen op grondgebied van Tongerlo op de Boslust. Het kaartmateriaal van bezittingen van de abdij uit 1714 bracht uitkomst over de exacte vindplek. Bij opgravingen kwam men een skelet tegen en dus werd daar vlakbij een monument opgericht. En pastoor Binck richtte daarbij ook twee kruizen op voor de pastoors die gestorven waren in beide genoemde pestgolven. Het monument en de twee kruizen zijn in 1987 verplaatst naar de huidige locatie op de Boslust. Buurtschap Bosjannen zorgt sindsdien voor het onderhoud. Dit jaar hebben ze groot onderhoud verricht en zo stonden we afgelopen zondag in een heerlijk herfstzonnetje op een prachtig verzorgde plek. Op een plaats die herinnert aan de zware tijd die onze voorouders hebben meegemaakt.

Meer informatie te vinden op de website: www.alphenserfgoed.nl/pestkerkhof

Samen met de buurtgenoten konden Piet en Eddy van de heemkundekring later die middag gezellig nababbelen. Misschien een idee voor jullie komende buurtactiviteit in Alphen-Chaam en Riel om de heemkundekring een interessant onderwerp uit jullie buurt of het dorp te laten presenteren? Aarzel niet om te vragen: info.carelderoy@gmail.com.