Baarle vierde zondag 4 oktober de bevrijding van 82 jaar geleden en herdacht de gesneuvelden uit 1944. De mensen die hun leven gaven voor onze vrijheid. Het was een bijzondere dag, met ruim honderd belangstellenden die luisterden naar verhalen van vroeger maar ook van nu. Het indringende verhaal van de Oekraïense Yaroslava kwam binnen!

Door Jeanny Wouters

Maar er was ook muziek, de kleurrijke tocht door het dorp langs de drie monumenten in het centrum waar werd stilgestaan bij de verzetsmensen, de Poolse bevrijders en de Baarlese soldaten die niet terugkwamen. De Remigiuskerk vormde het prachtige decor voor herinneringen aan de Tweede Wereldoorlog en verhalen verteld door mensen van nu, gehoord van hun grootouders, of zelf uitgeplozen uit interesse voor het verleden en respect voor de bevrijders.

Complimenten

In de Remigiuskerk was een andere opstelling gemaakt met stoelen in een kring in het midden. Langs een zijkant was een terrasopstelling, in de andere gang was ruimte voor Sint Remi en in de hoeken werd later ruimte gemaakt voor kleine presentaties met beeldschermen en tentoongestelde materialen en foto’s.

Burgemeester Marjon de Hoon-Veelenturf mocht als eerste spreken: “een eer” aldus de burgemeester die veel waarde hecht aan herdenken en zij gaf stof tot nadenken. “De prijs om verloren vrijheid terug te winnen is veel hoger dan de prijs om haar te beschermen voordat zij verloren gaat…”

Zij gaf de organisatie complimenten voor de vernieuwde aanpak en het programma van deze dag en ging in gedachten terug naar de oorlog en bevrijding. Poolse militairen die het leven lieten, inwoners die familie verloren, deze kerk helemaal in puin. “De geschiedenis is nog aanwezig in onze gebouwen en gemeenschap.” Maar er zijn steeds minder mensen om de verhalen te vertellen, de veteranen uit Polen en Engeland zijn er niet meer… Daarmee verandert de vorm van herdenken.

Oorlog dichtbij

“Herdenken is niet alleen terugkijken. Herdenken is vooral ook doorgeven. Doorgeven dat vrijheid niet vanzelfsprekend is. Zeker niet in de huidige context en met de bestaande geopolitieke spanningen. Lange tijd leek het alsof oorlog in Europa iets van het verleden was. Maar sinds de grootschalige Russische invasie van Oekraïne weten we opnieuw dat oorlog ook op ons continent werkelijkheid kan zijn. Op relatief korte afstand van ons leven mensen in onzekerheid. Gezinnen worden uit elkaar gerukt. Mensen verliezen hun huis, hun veiligheid en soms hun leven. Dreiging aanwezig in alle facetten van het leven.

En ook Nederland wordt geconfronteerd met dreiging. Nieuwe vormen van dreiging die ontwrichtend zijn voor onze woon- en leefwereld, zoals cyberaanvallen, spionage, sabotage en desinformatie. En daarmee is de vraag die wij ons vandaag moeten stellen, hoe wij onze vrijheid kunnen beschermen, niet langer een historische vraag maar een actuele vraag: Want vrijheid kan ook langzaam onder druk komen te staan. Wanneer mensen elkaar niet meer vertrouwen. Wanneer feiten en verzinsels door elkaar gaan lopen. Wanneer verschillen van mening veranderen in vijandschap. En wanneer we vergeten dat iemand met een andere mening niet automatisch onze tegenstander is.”

Vrijheid is meer dan afwezigheid van oorlog

Burgemeester De Hoon ging in haar bevlogen speech dieper in op vrijheid: “Vrijheid betekent ook ruimte voor de ander. Vrijheid is immers meer dan de afwezigheid van oorlog. Vrijheid betekent dat je kunt zeggen wat je denkt. Dat je kunt stemmen. Dat de pers vrij is. Dat de rechter onafhankelijk is. Dat je kunt geloven wat je wilt – of juist niet. Dat je jezelf kunt zijn. Maar vrijheid betekent óók dat anderen diezelfde rechten hebben. Ook wanneer hun mening ons niet bevalt. Democratie betekent immers niet dat iedereen hetzelfde denkt. Democratie betekent dat we het oneens mogen zijn zonder elkaar tot vijand te maken. En juist daarin ligt een belangrijke opdracht voor ons allemaal.”

Daarna kondigde de burgemeester de uit Oekraïne afkomstige Yaroslava aan die haar persoonlijke verhaal met de aanwezigen deelde. Een verhaal van angst, verlies, moed en hoop.

Emma, Yaroslava en Liv

Maar eerst was er een verhaal voorgelezen door Emma. En na Yaroslava las Liv Bruurs, achter-achterkleindochter van Maria Verhoeven een gedicht voor.

De Oekraïense Yaroslava maakte diepe indruk met haar persoonlijke relaas. In helder verstaanbaar Nederlands vertelde de uit de Donetsk regio afkomstige jonge vrouw dat deze dag heel belangrijk voor haar is: “ik weet hoe belangrijk vrede is.” Ze hoorde in het nieuws dat haar land in oorlog was maar kon het niet geloven. Tot het zo dichtbij kwam dat haar huis verwoest werd, haar dorp, alles om hen heen. “Dat doet pijn, mijn jeugd, mijn oude leven, alles weg.” Gelukkig kon ze met haar moeder vluchten en kwam ze in Nederland terecht. Haar vader is helaas overleden, de nieuwe man van haar moeder vecht al vijf jaar aan het front… “Ik had nooit gedacht dat ik in Nederland zou wonen, ben blij met de mensen die naast mij staan, die mij geholpen hebben in moeilijke momenten.” Ze vertelde geleerd te hebben dat niets vanzelfsprekend is… een kopje koffie, een wandeling, tijd met je vrienden, dat is niet gewoon. Yaroslava bedankte tenslotte alle mensen die Oekraïense mensen steunen in Nederland en België, “dankzij jullie voelen we ons niet alleen.” Zij drukte iedereen op het hart te blijven herdenken en trots te blijven op deze bijzondere dag. Een emotioneel moment aan het eind van haar dappere speech, waarna zij een warm en lang applaus kreeg. Ceremoniemeester Johan Staes bedankte haar en trok de vergelijking met de foto’s die hij zag van haar geboorteplaats en de kapotgeschoten Singel in Baarle 82 jaar geleden…

Stille tocht en aansprekende verhalen

Na dit eerste nieuwe deel van de herdenking werd de stille tocht langs de monumenten in een andere volgorde dan gebruikelijk gelopen. Van het Verzetsmonument (Desiré Geeraersstraat) naar het Nationaal monument (hoek Chaamseweg) naar het Pools monument bij de Remigiuskerk. Overal werden kransen en bloemen gelegd, werd de Last Post gespeeld, een minuut in stilte herdacht en speelde Sint Remi de volksliederen. Vlaggendragers waren er uit Wuustwezel, Loenhout, Meerle, Brecht, Weelde, Sint Lenaarts en plaatselijk van ZLTO en de Vrienden van Lourdes. Er waren afgevaardigden van de Poolse ambassade, van de Koninklijke Marechaussee en andere herdenkingscomités en oudstrijders uit de regio en de Poolse vereniging Polonia.

Burgemeester Philip Loots van Baarle-Hertog sprak een kort woord bij het Pools monument waarop de namen van 47 Poolse mensen die hier omkwamen bij de bevrijding van Baarle, terwijl er 74 het leven lieten. Mensen die hoopten hun land te bevrijden, “hun persoonlijke verhalen kennen wij niet maar achter elke naam schuilt een mens, een familie. De Polen konden niet terug naar hun eigen land, in het communistische Polen waren zij niet welkom.” Ook hij refereerde naar de wereld waar opnieuw oorlog woedt. “Vrede en vrijheid zijn nooit helemaal vanzelfsprekend.”

Verhalen in de kerk

De burgemeester nodigde iedereen ter plaatse uit mee de kerk in te gaan om te luisteren naar verhalen over de oorlog. Bij binnenkomst in de Remigiuskerk werden vier kleuren kaartjes uitgedeeld zodat de ruim honderd bezoekers elk in een van de groepen kon luisteren naar een van de vier verhalen en elk kwartier werd gewisseld van luisterplek in de kerk. Er was koffie met lekkere cake, er werden broodjes uitgedeeld. De achterkleindochter van Miet Verhoeven, Sandra Cornelissen vertelde over het verzetwerk van haar overgrootmoeder; de jas met het kogelgat stond bij haar in de hoek van de kerk. In een andere hoek vertelden Karin en Koen van Roozendaal, kinderen van Jos van Roozendaal uit Ulicoten, over het speurwerk van hun vader naar nabestaanden van B24 liberator van de Amerikaanse luchtmacht die eindigden in het vliegtuig de Baggy Maggy op een veld in Castelré op 18 september 1944 na te zijn neergeschoten door de Duitsers.

Achter in de kerk stond Frank Tuijtelaars met het verhaal van de Polen, die hun land verlieten bij de inval van de Duitsers in 1939. Via allerlei omzwervingen kwamen ze in Schotland terecht waar een bataljon gevormd werd van Poolse soldaten: de Poolse pantserdivsie. 125.000 Polen haalden het niet en kwamen in Siberië terecht… Maar de Poolse pantserdivisie onder leiding van generaal Maczek landde in Normandië in 1944 en bevrijdde een deel van België en Nederland en ook daar hoorden speciale verhalen bij.

In de andere hoek achterin stond Koen Bolckmans, hij zocht van alle oorlogsgraven in Baarle-Nassau en Ulicoten de geschiedenis op van de desbetreffende soldaten, probeerde contacten te leggen met familieleden en had tal van verhalen uit de bevrijdingstijd kunnen optekenen. Ook zorgde hij dat familie van de soldaten de graven kon bezoeken en dat zij werden ontvangen door het gemeentebestuur. Deze mensen waren heel dankbaar dat zij, soms vlak voor hun eigen dood, nog het graf van hun overleden broer konden bezoeken…

Verhalen blijven doorgeven, dat was de rode draad in deze nieuwe herdenkingsbijeenkomst op 4 oktober. Bij de afsluiting door voorzitter Frans Staes werden alle vrijwilligers en medewerkende instanties bedankt en werden oud-voorzitter Ad Jacobs en oud-bestuurslid Frans Tuijtelaars nog even in het zonnetje gezet. Ad Jacobs gaf het Herdenkingscomité een pluim voor de mooie herdenking. Volgend jaar op 3 oktober is er weer een herdenking: “we gaan het niet elk jaar hetzelfde doen” gaf Frans Staes aan. “Ideeën en feedback zijn welkom!”