Josefien van Kooten (1984), geboren en getogen in Chaam, maakte de documentaire ‘Moeder is een portret’ over haar moeder Annemieke Post met wie zij tot ruim een jaar geleden samenwoonde in Chaam. “Mijn moeder werd langzaam minder zelfstandig en steeds afhankelijker. De laatste twee jaar hebben mijn zus en ik als mantelzorgers intensief voor haar gezorgd en ben ik mijzelf en mijn moeder in dit proces gaan filmen”, zegt Josefien. Dementie en Alzheimer is een ziekte met een grillig proces, die één op de vijf mensen treft. Josefien: “Het zien en meemaken dat iemand die dicht bij je staat, zichzelf aan het verliezen is kan een enorm pijnlijk proces zijn voor een naaste.”

Door Berry van Oers

De film laat zien hoe de ziekte langzaam in hun leven komt. “Maar ik probeer ook op een filmische manier de ziekte en wat er in mijn moeders hoofd gebeurt vorm te geven”, vertelt Josefien. In tableauachtige shots zie je hoe moeder Annemieke door de seizoenen heen in een verlaten bos loopt en hoe ze in dichte mist staat met het geluid van de ganzen op de achtergrond. Josefien: “Met deze beelden verbeeld ik dat zij mij langzaam ontglipt.”

Première

Nadat de film op filmfestivals heeft gedraaid komt er een première in Chassé Breda. Samen met De Nieuwe Veste hoopt Josefien er een event van te maken op een participerende manier. “Dat er professionals en ervaringsdeskundigen aanwezig zijn, maar dat mensen ook hun eigen ervaring kunnen delen”, legt Josefien uit. Ze wil de documentaire ook in Alphen-Chaam en de regio vertonen met een nagesprek. Josefien: “Bijvoorbeeld samen met Alzheimercafés of buurthuizen.” Wie wil meehelpen met de film of als bedrijf of particulier een vertoning mogelijk wil maken kan daarover informatie vinden via www.voordekunst.nl.

Filmmaker en dochter

Josefien wilde al lang een film over haar moeder maken. Josefien: “Mijn onderwerpen liggen altijd dicht bij mezelf. Toch lukte het lang niet. Ik denk juist omdat ze zo dichtbij staat. Elke keer dacht ik: later kan ook. Daarnaast vond ik het ook lastig, omdat ik ergens mijn moeder altijd een beetje oninteressant vond, ze was nooit echt erg uitgesproken. Toen haar Alzheimer verder ontwikkelde begon de noodzaak onder het gevoel van een beperkte tijdsdruk toe te nemen, maar ik ben blij dat ik haar al eerder ben gaan filmen en het verloop van de ziekte en wat dat met haar, mij en onze relatie doet echt zichtbaar maak. Door het filmen keek ik op een andere manier naar haar en creëerde momenten waarin ik niet meer alleen haar dochter of mantelzorger was. Ik ben dankbaar dat ik in dit ingewikkelde proces ook iets wist te vinden dat ik anders wellicht nooit van mama had meegemaakt.”

Tekenen

Josefien: “Het verraste mij dat, doordat ik haar letterlijk ging portretteren door te tekenen en te schilderen, mijn moeder zelf ook ging tekenen. Haar eigen initiatief ging steeds meer naar de achtergrond, maar als ze zag dat ik ergens mee bezig was, dan ging ook zij dat doen. Mijn moeder zat in de jaren zestig op de kunstacademie in Breda. Zelf heb ik hier ook gestudeerd. Ze deed daar keramiek, maar ook tekende ze. Daarna werkte ze een periode op de kunstafdeling van de Porceleyne fles in Delft en in 1967 maakte ze vloertegels voor het paviljoen van de wereldtentoonstelling in Montreal. Ook het beeldje ‘de Troubadour’ dat in Breda op de Havermarkt staat is van haar. Zelf heb ik haar nooit gezien als kunstenares. Ze stopte toen ze kinderen kreeg. De tekeningen die ze maakte samen met mij leken erg op haar tekeningen in de jaren zestig. Ik verbaasde me er over dat het maken van bepaalde vormen en lijnen, een manier van tekenen zo in een persoon zit.”

Remmingen

Josefien vond het mooi om te zien dat haar moeder door haar ziekte meer leek te genieten van alles. Ze was vrolijker, genoot zichtbaar en maakte zich weinig druk. Josefien: “Ze liet haar emoties sneller zien en dat was erg fijn om mee te maken. Alsof met het verlies van cognitieve vermogens, ook bepaalde remmingen wegvielen. Maar dat maakte het laatste half jaar dat we haar mantelzorgers waren ook moeilijk. Ze werd sneller bang en wist niet goed wat er allemaal aan de hand was. De remmingen die ze vroeger had, waardoor ze nooit snel boos was, vielen weg. Hierdoor maakte ik momenten mee waar ik erg van schrok en die me zeer raakten, omdat ik geen boosheid gewend was van haar. Wat me hielp was wat een vriendin tegen me zei: Het is ook mooi dat je dit van je moeder mag meemaken. Op momenten dat het zwaar was, dacht ik daar vaak aan terug. Bijvoorbeeld toen ik de laatste maanden naast haar moest slapen en een paar keer per nacht wakker werd omdat mama op wilde staan en onrustig was. Dat was heel zwaar, maar had zwaarder kunnen zijn als ik er anders naar had gekeken.” De eerste keer dat moeder Annemieke boos werd kwam voor Josefien als een klap. “Ik had de camera weggezet en er ontstond een pijnlijke situatie waarin ze me ervan beschuldigde alles af te pakken. Hiervoor was ze eigenlijk altijd vrolijk geweest, wel was ze verward, zei vaak hetzelfde en kon zoiets simpels als zelf thee zetten eigenlijk niet meer. Dat ze plots boos was zag ik niet aankomen. Het is een pijnlijk moment in de film, maar tegelijkertijd iets waar bijna iedere naaste van iemand met Alzheimer of dementie mee te maken krijgt.”

Boodschap

Josefien: “Ik heb proberen te onderzoeken wat ‘een persoon’ is. Dit klinkt misschien wat vaag, maar toen ik begon met filmen had ik het gevoel mijn moeder niet goed te kennen. Ook al woonden we bij elkaar, ze liet nooit echt haar mening blijken, werd nooit boos of toonde niet echt haar emoties. Terwijl ze zichzelf langzaam verliest door de Alzheimer, probeer ik haar beter te leren kennen, maar elke poging lukt eigenlijk niet echt meer. Toch vind ik door al die pogingen ook een deel van haar dat ik daarvoor blijkbaar niet zag. Of dat eraan lag dat ik niet meer naar haar keek als moeder doordat onze rollen veranderden, of doordat ik eindelijk echt besloot naar haar te gaan kijken door haar te filmen, of dat ze zelf gewoon meer toonde juist door de Alzheimer…. dat weet ik niet. Ik denk dat dit iedereen kan raken. We hebben allemaal te maken met ouders die we verliezen, soms plots en soms langzaam. Het gevoel je ouders misschien nooit als personen te hebben gezien, of een schuldgevoel niet genoeg erkenning te hebben gegeven, kan je overvallen.” De film toont de worsteling als mantelzorger tussen de gevoelens over wie iemand was en wie iemand is geworden. Josefien: “Dezelfde persoon is er nog steeds en komt ook op momenten naar boven, toch verandert iemand ook wezenlijk. En dit kan erg tegenstrijdig voelen voor een naaste. Ik hoop dat mensen na het zien van de film proberen de persoon met Alzheimer of dementie zoveel mogelijk nog als diezelfde persoon te zien en te behandelen, zonder ze te willen vormen naar de persoon die diegene was. Deze kan niet meer dezelfde dingen, maar toch zit dezelfde persoon nog voor je. Meebewegen met de beleving van iemand met Alzheimer is daarbij heel belangrijk. Ik heb dat zeker niet altijd kunnen doen, maar doe het steeds meer en dat geeft ons beide een beter gevoel.”

Trots

Toen Josefien haar moeder voor het eerst filmde was ze nog zelfstandig en snapte ze wat haar dochter deed. Ze wist ook dat Josefien documentairemaker is en was altijd erg trots als ze een film van haar zag. Josefien: “Ik denk zelf dat ze heel blij en trots zou zijn geweest, ook al vond ze het idee ‘dement’ te zijn of worden vreselijk. Als ze de film zou zien, zou ze denk ik ook zien dat de film over veel meer dan alleen haar ziekte gaat.”